Sociocratie in het onderwijs

Een van de dingen die vernieuwend is aan onze school (en op veel andere democratische scholen) is dat we sociocratie (i.p.v. democratie) als basis gebruiken om onze school te besturen.  Aangezien dit voor veel mensen nieuwe begrippen zijn, is het hoog tijd voor een blog hierover.

Hoe worden democratische scholen bestuurd?

Een van de pijlers van democratisch onderwijs is dat studenten recht hebben op inspraak bij het besturen van de school. Elke democratische school bepaalt voor zichzelf hoe ver deze inspraak kan gaan. Wordt er meebeslist over de projecten in de school, de financiën, en zelfs misschien het personeelsbeleid? Naast dat er door het bestuur van de school (initieel) wordt beslist welke mate van inspraak de studenten daadwerkelijk hebben, moet ook worden beslist op welke manier dat gebeurt.

Democratie , een korte uitleg

De meest gebruikte methode om met een groep tot beslissingen te komen is de democratische methode. Deze wordt vaak gebruikt om bedrijven te besturen en natuurlijk ook landen. Eigenlijk is het heel simpel: er worden voorstellen gedaan (vaak door de hogere hiërarchische lagen in de organisatie) en daar kan dan over worden gestemd door alle leden van de organisatie. Om te voorkomen dat over elk klein besluit door iedereen gestemd moet worden, wordt er vaak gewerkt met zgn. afgevaardigden. In ons land zijn dat bijvoorbeeld de partijen in de Eerste en Tweede Kamer. Bij het stemmen over een voorstel wordt door beide ‘kampen’ geprobeerd de kiezer over de streep te trekken zijn stem wel of niet te geven. Uiteindelijk geldt namelijk: meeste stemmen gelden.
Een groot nadeel van deze methode is dat er altijd een groep mensen is, die het níét met het besluit eens is, en die daar misschien wel hele goede redenen voor hebben. Zij worden dan eigenlijk door de meerderheid gedwongen om toch met het genomen besluit te werken. Zij zijn de ‘verliezers’. Naast dat dit label een behoorlijke klap kan zijn voor iemand zijn gevoel van eigenwaarde, kan dit ook wrevel, wrok of andere nare gevoelens oproepen, wat natuurlijk volkomen logisch is. Wellicht zullen deze mensen de genomen beslissing tegen gaan werken, wat ook nog eens heel inefficiënt is.
Daarnaast garandeert het ‘meeste stemmen gelden’ principe totaal niet dat het besluit wat wordt genomen een goed besluit is. Het kan namelijk wel zijn dat de partij die de meeste stemmen wist te trekken dat op andere gronden heeft gedaan dan de inhoud van zijn voorstel. Bijvoorbeeld op populariteit, of juist door angst te zaaien. We kennen deze voorbeelden allemaal wel uit de politiek.

Sociocratie, een korte uitleg

Wat is dan sociocratie? Sociocratie gaat eigenlijk nog een stapje verder dan democratie, als het gaat om de inspraak van het individu. Er mogen namelijk geen besluiten genomen worden zolang er nog zwaarwegende, beargumenteerde bezwaren op tafel liggen. Er wordt dus altijd besloten op basis van consent. Iedereen moet zijn consent kunnen geven aan de beslissing die genomen wordt. Het kan nog steeds zijn dat je het er niet (helemaal) mee eens bent, maar omdat je geen zwaarwegend, beargumenteerd bezwaar meer hebt, kan je toch akkoord gaan. (Dit is niet te verwarren met een vetorecht, waarbij één persoon of partij zonder opgaaf van redenen de beslissing kan blokkeren. We hebben het hier echt over het recht om te argumenteren.) Overigens heb je ook altijd het recht om alsnog bezwaar te maken tegen het genomen besluit, waardoor deze opnieuw in overweging wordt genomen en een genomen besluit dus ook altijd veranderd of teruggedraaid kan worden. Besluiten zijn daardoor niet star en inflexibel, maar bewegen mee met de groei van de organisatie.
In eerste opzicht lijkt deze methode veel omslachtiger dan de voorgaande. Maar er zijn een hoop voordelen: ten eerste wordt een besluit altijd genomen op basis van inhoudelijke argumenten. Alle kanten van de zaak zijn belicht, ‘en group’ besproken en vaak maken kritische noten van een ‘tegenpartij’ uiteindelijk een betere beslissing.  Een beslissing waar iedereen zijn akkoord aan heeft gegeven, werkt natuurlijk veel prettiger en efficiënter. Er is namelijk geen weerstand van een groep mensen (die soms wel uit bijna 50% van de totale groep kan bestaan!) die het er niet mee eens was. Alle neuzen staan dezelfde kant op. Iedereen is gehoord. En dan gaan met die banaan :-).

Sociocratie met grote groepen

Natuurlijk hoeft – net als in een democratie – niet ieder besluit aan de complete groep te worden voorgelegd. Daarom kan in grotere groepen gewerkt worden met de sociocratische organisatiekringmethode (kortweg SKM). Op een school heb je vaak vier soorten kringen. De bestuurskring (externe deskundigen, directeuren en gekozen afgevaardigden schoolkring), de schoolkring ((eventueel afvaardigingen van-) alle stafleden en studenten, ), groepskringen (kringen gevormd rond een bepaald doel, bijvoorbeeld de sportkring, de dierenkring, IT-kring etc. die altijd ook afgevaardigden hebben in de schoolkring) en hulpkringen (tijdelijke kringen voor een kort project of doel).

Uiteraard is er nog veel meer te vertellen over hoe dit allemaal precies werkt in de dagelijkse praktijk, maar dat is te lang voor dit blog. Als je je nog verder wilt verdiepen in de sociocratische organisatiekringmethode, dan raad ik je aan te beginnen met de volgende twee documenten (pdf). Daarin staan ook weer verdere bronverwijzingen.

De Sociocratische Organisatiekringmethode – Sociocratisch Centrum
2012-02-Samenleven-moet-je-leren-digiversie – Henk van der Weijden

Veel leesplezier!

20 mei 2016
Mariska Mouwen-van den Bosch

 

Een gedachte over “Sociocratie in het onderwijs

Reacties zijn gesloten.